ΕΝΟΤΗΤΑ 5η: Η ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΚΑΙ Ο ΑΛΛΑΓΜΕΝΟΣ ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ (361-497)

ΘΕΜΑΤΑ

1.         Η κοινωνική θέση του αοιδού και το περιεχόμενο των τραγουδιών του.

2.         Η εμφάνιση της Πηνελόπης.

3.         Η αλλαγή του Τηλέμαχου.

4.         Το ζήτημα της ιδιοκτησίας και των πολιτικών θεσμών στην Ιθάκη του Ομήρου.

5.         Το ήθος των προσώπων.

ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ:

Στίχοι 361-392: Μέσα στο έπος παρουσιάζεται το ίδιο το έπος, δηλαδή, η διαδικασία σύνθεσής του, το περιεχόμενό του, η απήχησή του στο κοινό της ομηρικής εποχής. Ο τιμημένος και φημισμένος αοιδός συνθέτει ό,τι βάζει ο νους του (αυτοσχεδιάζει), αντλώντας από την ανεξάντλητη πηγή της μυθολογίας (των Αχαιών το νόστο, άλλα κατορθώματα μεγάλα, ανθρώπων και θεών) και οι ακροατές καθισμένοι τον ακούν με τη σιωπή τους, πίνουν το κρασί τους σιωπηλοί. Αναφέρονται επίσης και οι προτιμήσεις των ανθρώπων στα έπη με θέματα πρόσφατα, επίκαιρα (εκείνο το τραγούδι που φαντάζει, ακούγοντας, το τελευταίο).    

Στίχοι 365-370: Υλικός πολιτισμός: Παρατίθενται πολλά στοιχεία για την κτηριακή υποδομή των ανακτόρων (υπερώο, θάλαμος, ψηλή σκάλα, κολόνα που κρατεί στερεή τη στέγη).

Στίχοι 368-372: Στοιχείο για την ομηρική κοινωνία και τα ήθη της: Η γυναίκα, για να θεωρείται ευπρεπής, έπρεπε να συνοδεύεται από τις θεραπαινίδες της και να καλύπτει το πρόσωπό της, όταν εμφανιζόταν μπροστά σε άνδρες.

Στίχοι 379-383: Τα λόγια της Πηνελόπης αποκαλύπτουν έναν καημό το ίδιο πικρό με τον καημό του άνδρα της. Και οι δύο ήρωες υποφέρουν εξίσου. Ο ποιητής τοποθετεί στο πλευρό του Οδυσσέα μια γυναίκα  εφάμιλλή του σε πάθος και δύναμη χαρακτήρα. Επομένως, εμείς, οι ακροατές, δικαιολογούμε την προσήλωσή του στην ιδέα της επιστροφής στο σπίτι και τη γυναίκα του, μια γυναίκα που κλαίει αδιάκοπα για το χαμό του αλλά μένει πιστή σε αυτόν για τόσα πολλά χρόνια.

Στίχοι 386-388: Πρόκειται για τη δεύτερη αναφορά στην αντίληψη των ανθρώπων ότι, για όσα τους συμβαίνουν, υπεύθυνοι είναι οι θεοί (θεοκεντρική). Μόνο που στους στίχους 36-39 ο Δίας αρνήθηκε αυτή την αντίληψη και δήλωσε στους άλλους θεούς ότι οι θνητοί ξεπερνούν τη μοίρα τους και προβαίνουν σε άνομες πράξεις που καθορίζουν τη μετέπειτα ζωή τους (ανθρωποκεντρική αντίληψη).

 Εργασία 1^η:Να εντοπίσετε τις τυπικές εκφράσεις που συνοδεύουν το Φήμιο, την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο.

Εργασία 2^η: Παρουσιάστε το πορτρέτο της Πηνελόπης με βάση την 5^η ενότητα.

Εργασία 3^η: Ποιες πληροφορίες για το έργο των αοιδών και για την απήχηση που είχαν στο κοινό μπορούμε να αντλήσουμε από την ενότητα αυτή;

Στίχοι 384-402: Ο Τηλέμαχος αντιμίλησε στη μητέρα του. Πρώτα υπερασπίστηκε το δικαίωμα του αοιδού να τραγουδάει για όποιο θέμα επιλέγει ο ίδιος και της είπε πως δεν πρέπει να αγανακτεί μαζί του. Κατόπιν  της εξήγησε, σαν να γνώριζε περισσότερα από αυτήν, πώς τα θέματα των τραγουδιών καθορίζονται από τις προτιμήσεις των ακροατών. Αλλά στη συνέχεια, με πολύ σκληρό τρόπο, της υπέδειξε να έχει θάρρος και δύναμη για να ακούσει το τραγούδι για το χαμό του Οδυσσέα. Άλλωστε, δεν είναι η μόνη που έχασε τον άνδρα της στην Τροία. Τέλος, της σύστησε να αποχωρήσει, να ασχολείται μόνο με τις γυναικείες δουλειές και να αφήσει τα λόγια στον ίδιο, καθώς αυτός είναι ο άρχοντας του σπιτιού!

Εργασία 4^η: Τι μαρτυρούν τα πρώτα του λόγια του Τηλέμαχου μετά τη θαυμαστή αποχώρησή της Αθηνάς για τη μεταβολή του χαρακτήρα του;

Στίχοι 397-399: Κοινωνικός πολιτισμός: Πληροφορία για τις ασχολίες των γυναικών και της βασίλισσας στα ομηρικά χρόνια.

Εργασία 5^η: Ας μελετήσουμε την αντίδραση της Πηνελόπης στα λόγια του γιου της. Πώς δικαιολογείται αυτή;

Στίχοι 407-409: Οι στίχοι μαρτυρούν την αίσθηση που προκαλεί η παρουσία της Πηνελόπης στους μνηστήρες.

Στίχοι 411-414: Μέσα στην αποστροφή του Τηλέμαχου προς τους μνηστήρες ολοκληρώνεται η παρουσίαση της  απήχησης του τραγουδιού του αοιδού στο ακροατήριό του. Ακούν χωρίς φωνές, βρίσκουν τόσο ωραίο να ακούει κανείς τον αοιδό, θα  ΄λεγες η φωνή του μοιάζει με θεού.

Στίχοι 411-424:  Ένας διαφορετικός Τηλέμαχος, γεμάτος αποφασιστικότητα, θέληση, θάρρος και πίστη στον εαυτό του, ξαναπαίρνει το λόγο. Σειρά, μετά τη μητέρα του, Πηνελόπη, έχουν οι μνηστήρες. Αφορμή του έδωσε η ταραχή που σήκωσαν μόλις αποχώρησε η ποθητή γυναίκα στα δώματά της. Επιβάλλεται με τα λόγια του και, σίγουρα, κερδίζει την προσοχή τους. Προστάζει (την απαγόρευσή μου, έξω από το παλάτι πια, αλλού να ψάξετε, και στο εξής να σπαταλάτε δικά σας αγαθά ), υψώνει το ανάστημά του και αποδεικνύει με τα λόγια του ότι είναι πράγματι κληρονόμος και άξιος διάδοχος του πατέρα του.

Στίχοι 411-412, 422- 424:  Οι μνηστήρες χαρακτηρίζονται ευθέως από τον Τηλέμαχο υπερόπτες και μεθυσμένοι. Και παρακάτω παράνομοι και ατιμώρητοι ως τώρα. Η φράση του προς το παρόν, η επίκληση της θεϊκής βοήθειας, η ξεκάθαρη απειλή του θα βρείτε το χαμό,  προοικονομούν την κακή τύχη που τους περιμένει. 

Στίχοι 425-426:  Η αντίδραση των μνηστήρων αποκαλύπτει πόσο δυσάρεστα αιφνιδιάστηκαν από τον διαφορετικό αυτόν Τηλέμαχο.

Στίχοι 428-431:  Ο μνηστήρας Αντίνοος (=αυτός που νοεί-σκέφτεται πάντα αντίθετα), γιος του Ευπείθη (=αυτού που εύκολα πείθεται-υπακούει), εκπροσωπώντας, προφανώς, όλους τους μνηστήρες, απευθύνεται με τρόπο προσβλητικό και κυνικό στον νέο. Τον αποκαλεί επηρμένο και τον καταριέται να μη μπορέσει  ποτέ να διαδεχθεί το βασιλιά πατέρα του.

1.      Πώς δικαιολογούμε την απρέπειά του;

2.      Ποιο συμπέρασμα συνάγουμε από την κατάρα του μνηστήρα για τις τρέχουσες συνθήκες διακυβέρνησης  της Ιθάκης; Είναι δεδομένο ότι ο Τηλέμαχος διαδέχθηκε τον αγνοούμενο πατέρα του στο θρόνο και την εξουσία, ή όχι; Για να καταλήξετε σε ασφαλές συμπέρασμα, προσέξτε και τους στίχους που ακολουθούν (434-441).

Στίχοι 433-444: Ο Τηλέμαχος απαντά χωρίς φόβο και πάθος στον Αντίνοο. Από την απάντησή του ορίζεται ένα σοβαρό ζήτημα: Το κενό εξουσίας που άφησε πίσω του ο Οδυσσέας, αφού φαίνεται ότι αμφισβητείται η κληρονομική βασιλεία ακόμη και από τον ίδιο το γιο του βασιλιά. Αντίθετα, φαίνεται πως είναι ξεκάθαρο και αδιαπραγμάτευτο  ότι η περιουσία του πατέρα κληρονομείται από το γιο του.

Ο δεύτερος μνηστήρας, ο Ευρύμαχος (= που παντού μαλώνει, ο καβγατζής), γιος του Πολύβου (= αυτού που θορυβεί πολύ, του φωνακλά, ή αυτού που έχει στην κατοχή του πολλά βόδια), παίρνει το λόγο για να διερευνήσει την αιτία της αλλαγής στη συμπεριφορά του Τηλέμαχου. Είναι πανέξυπνος. Με διπλωματική ικανότητα, αναγνωρίζει στο νέο το δικαίωμα της ιδιοκτησίας επί όλων των αγαθών που ανήκαν στον Οδυσσέα, για να τον καθησυχάσει. Πίσω από την ευγενική προσφώνηση ωραίε και γενναίε εσύ διαγράφεται η  ειρωνική διάθεση και, πίσω από την ερώτηση  για τον ξένο, κρύβεται  η καχυποψία και η εύλογη ανησυχία του, μήπως και ευθύνεται αυτός, που  μπορεί να έφερε νέα ευχάριστα, για τη μεταμόρφωση του δειλού παιδιού σε θαρραλέο άνδρα.

Εργασία 6η: Αντιλήφθηκαν οι μνηστήρες τη θαυμαστή αποχώρηση της Αθηνάς; Απαντούμε με βάση τα λόγια του Ευρύμαχου.

Στίχοι 460-467: Ο Τηλέμαχος, με ιδιαίτερη ευστροφία, απαντά με σκοπό να καθησυχάσει τους μνηστήρες. Ό,τι κι αν ακούει, θεωρεί τον πατέρα του νεκρό. Επαναλαμβάνει τα στοιχεία για την ταυτότητα του ξένου, όπως του τα έδωσε ο ίδιος, αποκρύπτοντας την αλήθεια που του αποκαλύφθηκε στο τέλος της επίσκεψης.

Τους χρησμούς, αν κάποιον μάντη… Τα λόγια αυτά μαρτυρούν πόσο διαδεδομένη συνήθεια των ανθρώπων της ομηρικής εποχής ήταν να αναζητούν πληροφορίες για το μέλλον σε προφητείες και μαντείες (πολιτισμικό στοιχείο).

Η μέρα κλείνει, φαινομενικά, σαν όλες τις προηγούμενες. Όμως, τίποτε δεν είναι ίδιο. Η αντίστροφη μέτρηση για τους μνηστήρες έχει ήδη αρχίσει, αλλά αυτοί το αγνοούν (τραγική ειρωνεία). Αισθανόμαστε ότι ο άβουλος, ως τώρα, και ακίνδυνος Τηλέμαχος θα πρωταγωνιστήσει στην εξόντωσή τους. Και δεν είναι μόνος: Η Ευρύκλεια (= ξακουστή), η παραμάνα με τη βασιλική καταγωγή, υπόδειγμα αφοσίωσης, είναι  βέβαιο ότι θα σταθεί σύμμαχος, στο πλευρό του νέου.

Δρομολογούνται α. η έναρξη του νόστου του Οδυσσέα, β. η ενηλικίωση του Τηλέμαχου και γ. η προσέγγιση της προοπτικής του γάμου από την Πηνελόπη.

Εργασία 7^η:  Ο Όμηρος  δεν παρουσιάζει ευθέως, με χαρακτηρισμούς, την αλλαγή του Τηλέμαχου. Μας τη δείχνει με έμμεσους τρόπους. Γράψτε εσείς μερικούς στίχους, ακολουθώντας τον τρόπο του ποιητή, για να περιγράψετε αυτήν τη θαυμαστή αλλαγή.

Το τραγούδι  Χριστινάκι

Στίχοι:  Βασίλης Ρώτας, Μουσική:  Γιάννης Σπανός

Δώδεκα αγόρια του σκολειού κι η Χριστινιώ μια τάξη, μη βρέξει και μη στάξει.

Τ’ αγόρια τ’ ορκιστήκανε, στην παλικαροσύνη, να κλέψουν τη Χριστίνη.

Βαρκούλα, να, αρματώνουνε με σταυρωτό πανάκι, Χριστίνα, Χριστινάκι!

Έμπα, καλή, στη βάρκα μας, να πάμε και να `ρθούμε, τραγούδι που θα πούμε!

Τ’ αστέρια τρεμουλιάζουνε στου Ζέφυρου το χάδι τ΄ όμορφο τούτο βράδυ

Σπαρμένο χρυσολούλουδα το πέλαγο λιβάδι τ΄  όμορφο τούτο βράδυ.

Το Χριστινάκι τραγουδά, της βάρκας κυβερνήτης, γλυκιά που είν’ η φωνή της!

Και λέει τραγούδι του έρωτα και για τον πόθο λέει, για το φιλί που καίει.

Γέλια, τραγούδια σώπασαν. Τ’ αγόρια συμπαλεύουν, μοχτούν, φιλί γυρεύουν.

Κανείς δεν είναι στο κουπί, κανείς και στο τιμόνι, λαχτάρα που τούς ζώνει!

Κι η βάρκα η ποθοπλάνταχτη πάει στων νερών τα βάθη με του έρωτα τα πάθη.

Δεν κλαίω τα δώδεκα παιδιά, τους νιους, τους μαθητάδες, τις δώδεκα μανάδες.

Μόν’ κλαίω τα μάτια τα γλαρά, το λυγερό κορμάκι, τ’ αγρίμι, το ελαφάκι,

που ήτανε δώδεκα χρονώ, παρθένα Παναγιά μου, κι έλαμπε η γειτονιά μου!

ΕΝΟΤΗΤΑ 4η: ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΜΕΝΤΗ (ΑΘΗΝΑΣ) ΚΑΙ ΤΗΛΕΜΑΧΟΥ (174-360)

ΘΕΜΑΤΑ

1.         Οι σκέψεις του Τηλέμαχου για τον πατέρα του.

2.         Η ενθαρρυντική στάση του Μέντη (Αθηνάς) και οι συμβουλές του.

3.         Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο Τηλέμαχος.

4.         Η σταδιακή μετάβαση του νέου από την α-σθένεια στο σθένος.

5.         Πολιτισμικά στοιχεία της ομηρικής εποχής.

6.         Οι αξίες της ζωής για τον αρχαίο (μόνον;) άνθρωπο.

7.         Δραματική αφήγηση: Διάλογος.

ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ:

Στίχοι 174-175: Αλλαγή ατμόσφαιρας. Από το θορυβώδες τραπέζι των μνηστήρων (φαγοπότι και τραγούδι) στη μυστική κουβέντα του ξένου με το παλικάρι. Ας αναρωτηθούμε: Τι συμβαίνει δίπλα στους πρωταγωνιστές μας; Ο αοιδός Φήμιος  άρχισε το τραγούδι του. Οι μνηστήρες σώπασαν άραγε και ακούνε,  ή εξακολουθούν να θορυβούν; (Ας θυμηθούμε όσα μάθαμε στην εισαγωγή για τους αοιδούς  και τους ραψωδούς).

Στην ενότητα κυριαρχεί μία ακόμη μορφή της επικής αφηγηματικής τεχνικής, η διαλογική. Έχουμε τέσσερα ζεύγη λόγων των δύο πρωταγωνιστών.

Στην ενότητα γίνονται πολλές αναφορές στους μνηστήρες με τρόπο τέτοιον που μας προϊδεάζει (προειδοποιεί) για την κακή τους τύχη, που έπεται (προοικονομία). Όπως στους στίχους 178, 181-183, 250-255, 272-299, 302-304, 326-329, 360.

Η εξέλιξη της σκέψης του Τηλέμαχου όσον αφορά τον πατέρα του: Απαισιόδοξος αρχικά, δηλώνει την πεποίθησή του ότι εκείνος  που θα μπορούσε να επιβάλει τάξη στο παλάτι είναι νεκρός (στίχοι 179-187).Τη δεύτερη φορά που μιλά για τον Οδυσσέα, φανερώνει τις πικρές σκέψεις του για το γονιό που του έτυχε (θα προτιμούσε να είχε για πατέρα του έναν απλό άνθρωπο που θα γερνούσε ήσυχα στον τόπο του), στίχοι 241-242. Στους στίχους 260-269 όμως, εκφράζει μιαν άλλη πίκρα: Ο πατέρας του δεν σκοτώθηκε έστω στον πόλεμο, ώστε να δοξαστεί κατόπιν από τους μεταγενέστερους, αλλά, απλώς,  χάθηκε για πάντα.

Στίχοι 214-228: Η Αθηνά, εκπροσωπώντας τη θεϊκή βούληση, προστατεύει, προειδοποιεί, συμβουλεύει τους ανθρώπους (εδώ τον Οδυσσέα και τον Τηλέμαχο). Όμως δεν ορίζει αυτή τη ζωή τους. Εξαρτά το νόστο του ήρωά μας από τον ίδιο, από τη δική του ικανότητα (πολυμήχανος) και θέληση, καθιστώντας αυτόν υπεύθυνο για την τύχη του. Το ίδιο και με τον Τηλέμαχο: Δεν διορθώνει η ίδια τίποτε. Τον συμβουλεύει μόνον και τον εμψυχώνει, αφήνοντας σε εκείνον την απόφαση για δράση και τη δράση  (ανθρωποκεντρικός ο χαρακτήρας της Οδύσσειας, αντίθετα από την Ιλιάδα).

Στην ενότητα παρατίθενται πολλά πολιτισμικά στοιχεία της μυκηναϊκής, αλλά και της ομηρικής εποχής. Όσον αφορά την οικονομία, για παράδειγμα, στους στίχους 200-204,   γίνεται αναφορά

·         στα μεγάλα ποντοπόρα εμπορικά ταξίδια (να ανοιχτώ στο μπλάβο πέλαγος… με το καράβι μου),

·         στο ανταλλακτικό εμπόριο (σίδηρο…  με χαλκό),

·         στην ενασχόληση με αυτό (το εμπόριο) ακόμη και των αρίστων (ο ίδιος κυβερνώ… γυρεύω ν΄ ανταλλάξω…),

·         στα επαγγέλματα της εποχής (αγρότες, στίχος 210, μάντεις, στίχος 224-225), κ.λπ.

 Όσον αφορά την κοινωνία (ήθη και έθιμα) αναφέρονται

·         τα εταιρικά γεύματα (στίχος 252-253),

·         η μνηστεία και οι κανόνες της μέχρι το γάμο (στίχοι 272-275, 305-308, 324-325) αλλά και

·         η αυτοδικία, η απονομή δικαιοσύνης, δηλαδή, από τον ίδιο τον αδικούμενο, που εκδικούνταν αυτόν που τον αδίκησε, εφόσον εκείνη την εποχή δεν υπήρχε γραπτό δίκαιο (στίχοι 328-333),

·         η συνέλευση των πολιτών (αγορά), στο στίχο 301.

 Εντοπίζονται και ταφικά έθιμα, όπως στους στίχους 265, 323-324 αλλά και

σημαντικές θρησκευτικές αντιλήψεις, όπως στους στίχους 215, 247-248, 260,267,296.

Στοιχεία για την κατασκευή των μεγάρων παρέχει ο στίχος 355.

Ολοκληρώνεται, επίσης, η παρουσίαση του τυπικού της φιλοξενίας με το λούσιμο του ξένου και την ανταλλαγή δώρων πριν την αναχώρησή του.

Στην ενότητα αναφέρονται και οι μεγάλες αξίες της ζωής (ηθικός πολιτισμός), που ισχύουν διαχρονικά:

Στίχοι 241-242: καλόμοιρος θεωρούνταν ο άνθρωπος που γερνά ανάμεσα στα αγαθά του, ζώντας, δηλαδή, ειρηνικά στον τόπο του.

Στίχοι 262-266: ο γενναίος άνδρας, που σκοτώνεται πολεμώντας, τιμάται από τους συντρόφους του με τις πρέπουσες τιμές αλλά κληροδοτεί και στους απογόνους του μεγάλη δόξα (υστεροφημία).

Στίχοι 275-279: Το δικαίωμα της περιουσίας κάθε πολίτη και του σεβασμού της από τους άλλους.

Στίχοι 354-360: Η θεαματική αποχώρηση του Μέντη-Αθηνάς. Ο ξένος χάνεται πετώντας σαν πουλί από το άνοιγμα της στέγης της αίθουσας του συμποσίου. Ο νεαρός Τηλέμαχος καταλαβαίνει, λάμπει ο νους του, τον συνεπαίρνει θάμβος, αντιλαμβάνεται πως ο ξένος ήταν θεός. Δεν πρόκειται απλώς για ξαφνική αναχώρηση του φιλοξενούμενου αλλά για το αφύσικο, θαυμαστό πέταγμα και την εξαφάνισή του διαμέσου του αιθέρα. Άρα η μεταμορφωμένη θεά επιφαίνεται (αποκαλύπτει, δηλαδή, τη θεϊκή της υπόσταση).

Ερωτήσεις:1. Γιατί το κάνει αυτό; 2. Τι νομίζετε ότι βλέπουν, ταυτόχρονα με τον Τηλέμαχο, οι μνηστήρες;

Σε όλην την ενότητα υπάρχει δραματική ειρωνεία. Ο Τηλέμαχος αγνοεί αυτό που γνωρίζουν οι ακροατές και η Αθηνά, ότι, δηλαδή, στην πραγματικότητα  συνομιλεί με θεό και όχι με θνητό. Επίσης στους στίχους 328-329: Οι μνηστήρες διασκεδάζουν ακριβώς δίπλα στους δύο συνομιλητές και δεν υποψιάζονται το περιεχόμενο της συζήτησής τους. Αγνοούν, μάλιστα, το πόσο πολύ τους αφορά, αντίθετα από τους ακροατές (τραγική ειρωνεία).

3η ΕΝΟΤΗΤΑ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ (στίχοι 109 - 173)

  Άφιξη της Αθηνάς στην Ιθάκη και φιλοξενία της από τον Τηλέμαχο

Θέματα:

1.      Έναρξη εφαρμογής δεύτερου σκέλους του σχεδίου της Αθηνάς.

2.      Τι συμβαίνει στο παλάτι της Ιθάκης;

3.      Το τυπικό της φιλοξενίας και άλλα πολιτισμικά στοιχεία.

4.      Το ήθος των μνηστήρων αντιπαραβάλλεται με το ήθος του Τηλέμαχου.

Θεμελιώδεις έννοιες: Χώρος (από τον Όλυμπο στην Ιθάκη), πρόσωπα (μνηστήρες – Τηλέμαχος, Αθηνά).

Σχόλια:

Ακολουθώντας την Αθηνά περνούμε από το θεϊκό επίπεδο στο ανθρώπινο.

Στίχοι 118- 119: Η Αθηνά παίρνει τη μορφή ενός θνητού, εμφανίζεται στους ανθρώπους και συνυπάρχει μαζί τους.  Έχουμε, λοιπόν, την ενανθρώπισή της. Ανάλογο παράδειγμα αποτελεί η ενανθρώπιση του Ιησού Χριστού της χριστιανικής θρησκείας.

Παρουσιάζεται η κατάσταση που επικρατεί στο παλάτι μετά τη μακρόχρονη απουσία του Οδυσσέα. Από τη μια μεριά οι μνηστήρες, «αγέρωχοι» και «ξιπασμένοι», να κάθονται «σε τομάρια βοδιών που τα σφάξαν οι ίδιοι» και να συμπεριφέρονται σαν οικοδεσπότες. Από την άλλη ο «πικραμένος» και ντροπαλός Τηλέμαχος που αντιλαμβάνεται την απρέπεια αλλά αδρανεί.

Η εθιμοτυπία της φιλοξενίας (στίχοι 136- 161): Η χειραψία κατά την υποδοχή του επισκέπτη, η ευγενική απαλλαγή του από το φορτίο που τον βαραίνει, το καλωσόρισμά του, η είσοδός του στον οίκο, το κάθισμά του σε τιμητική θέση, το πλύσιμο των χεριών, η προετοιμασία και παροχή πλούσιου γεύματος. Ο ξένος θα κληθεί να δώσει πληροφορίες για την ταυτότητα και το ταξίδι του αφού του παρασχεθούν όλα τα παραπάνω.

Προσοχή: Πρόκειται για επαναλαμβανόμενη τυπική διαδικασία (θα τη δούμε και σε άλλες σκηνές της Οδύσσειας).

Ο  ποιητής παρουσιάζοντας  τα πρόσωπά του μας καθοδηγεί ώστε να σχηματίσουμε συγκεκριμένη εικόνα για το ήθος τους. Εκδηλώνει συμπάθεια προς τον Τηλέμαχο και αντιπάθεια προς τους μνηστήρες. Επομένως μας προειδοποιεί για την μετέπειτα τύχη τους, δηλαδή την ευτυχία του ενός και την καταστροφή των άλλων.

Εργασία 1η: Με ποιες αναφορές του ο ποιητής δημιουργεί την εικόνα των «κακών μνηστήρων» και για ποια εξέλιξη σχετικά με αυτούς μας προειδοποιεί;

Αφηγηματική τεχνική: Έχουμε τριτοπρόσωπη αφήγηση (ο λόγος είναι ευθύς –πρωτοπρόσωπος- μόνον στους στίχους 139-140). Εξαιρετικές εικόνες διακόπτουν την αφήγηση, στην περιγραφή των οποίων ξεχωρίζουν κάποιες χαρακτηριστικές λεπτομέρειες. Η αφήγηση στη σκηνή αυτή είναι περιγραφική. 

Όταν λέμε περιγραφική αφήγηση εννοούμε α. την αφήγηση, που προωθεί την υπόθεση στο χρόνο (χαρακτηρίζεται από την κίνηση, όπως στις φράσεις «…μια παρακόρη έφερε νερό, …, έχυνε το νερό, …, ο τραπεζάρχης στο πλάι ακούμπησε…» κ.λπ.) και β. την περιγραφή, που λειτουργεί στο χώρο (χαρακτηρίζεται από τη στάση, όπως στις εικόνες «τ΄ όμορφο χρυσό λαγήνι, …., το νερό από ψηλά σ΄ ένα αργυρό λεβέτι…»,κ.λπ.). Αξίζει να προσέξουμε ότι η περιγραφή ζωντανεύει από τον Όμηρο με χαρακτηριστικές λεπτομέρειες.

Εργασία 2η : Στίχοι 109 – 122. Εντοπίστε σε ποιους από αυτούς τους στίχους έχουμε αφήγηση και σε ποιους περιγραφή.

Στίχοι 144-145: Προσέξτε πώς παρουσιάζονται τα όπλα του Οδυσσέα. Σε ποιες σκέψεις  οδηγούμαστε διαβάζοντας αυτούς τους στίχους;

Εργασία 3η: Να εντοπίσετε ζεύγη αντιθέτων στην τρίτη ενότητα.

Εργασία 4η: Αν ήσασταν η Αθηνά, τι θα σκεφτόσασταν βλέποντας όσα συμβαίνουν στο παλάτι του Οδυσσέα;

Σχεδόν σε κάθε στίχο εντοπίζονται αναφορές σε πολιτισμικά στοιχεία άλλοτε της μυκηναϊκής  και άλλοτε (κυρίως) της ομηρικής εποχής. Ο Όμηρος μεταφέρει χρονικά ήθη, έθιμα, στοιχεία υλικού πολιτισμού, θρησκευτικές αντιλήψεις, κ.λπ. της δικής του εποχής, που γνωρίζει καλά, στην εποχή που διαδραματίζεται η ιστορία του, για την οποία δεν έχει καλή γνώση (αναχρονισμός). Στη συγκεκριμένη ενότητα συναντούμε π.χ. το εθιμοτυπικό της φιλοξενίας, τα παιχνίδια των ανδρών (στίχος 119), τη θήκη για τη φύλαξη των δοράτων (στίχος 144), την πολυτέλεια των σκευών των παλατιών (στίχοι 154, 156, 160, κ.λπ.), το προσωπικό που απασχολούνταν σε αυτά και τις εργασίες του καθενός (στίχοι 123- 126, 154- 174), κ.λπ.

ΠΑΡΟΔΟΣ (ΣΤΙΧΟΙ 192-436)

                     

 ΠΡΟΩΔΟΣ (192-195)

Η Ελένη θρηνεί.

1.    Τα νέα που έλαβε από τον Τεύκρο δυσχεραίνουν τη θέση της.

2.    Ο υποκριτής τραγουδάει με τη συνοδεία οργάνου.

ΚΟΜΜΟΣ (196-288)

Α΄ στροφή: Η Ελένη καλεί θεότητες που σχετίζονται με το θάνατο να θρηνήσουν μαζί της.

Α΄ αντιστροφή: Ο Χορός των σκλάβων ελληνίδων μπαίνει στη σκηνή ανταποκρινόμενος στο κάλεσμα.

Β΄ στροφή: Η Ελένη ανακοινώνει τα φοβερά νέα που έφερε ο ξένος για την καταστροφή της Τροίας εξαιτίας της και το χαμό των δικών της.

Β΄ αντιστροφή: Ο Χορός θλίβεται για τα πάθη της ηρωίδας.

Επωδός: Η Ελένη κατηγορεί τον Πάρη και τους θεούς για τα δεινά της.

1.      Εξαιρετική η  εικονοπλαστική ικανότητα του ποιητή στους στίχους 238-243. Ο κόσμος αδειάζει – ερημώνει, όταν πεθαίνουν νέοι άνθρωποι. Ανάλογο το θέμα στον Επιτάφιο του σύγχρονου μεγάλου Έλληνα ποιητή Γιάννη Ρίτσου.

2.      ΟΙ θεατές ακούγοντας το σπαρακτικό θρήνο της ηρωίδας ενθυμούνται δικές τους πίκρες και βάσανα (φόβος).

3.      Οι γυναίκες του Χορού επαναλαμβάνουν σαν ηχώ τα βάσανα της Ελένης. Όμως, αντικαθιστούν τον αόριστο  χαμό του Μενέλαου με το οριστικό «πνίγηκε» που δεν ξανακούστηκε επί σκηνής. Η ατμόσφαιρα βαραίνει.

4.      Η ταυτότητα του Χορού. Να εντοπίσετε τα στοιχεία της με βάση τον Κομμό. Γιατί ο ποιητής έδωσε αυτές τις ιδιότητες στα μέλη του Χορού;

5.      «Τ’   όνομά μου» επαναλαμβάνει διαρκώς η ηρωίδα. Η σημασία που έχει για αυτήν η φήμη και, κατ΄ επέκτασιν, η υστεροφημία της αντικατοπτρίζει τη σημασία που είχε για όλο τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. 

ΔΙΑΛΟΓΙΚΗ ΣΚΗΝΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ ΧΟΡΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΛΕΝΗ (289-371)

Η ηρωίδα μιλά για την παράξενη γέννησή της, θεωρεί αιτία των συμφορών της την ομορφιά της, καταμετρά τους νεκρούς και τη δυστυχία της και αποφασίζει πως μοναδική λύση για αυτήν είναι η αυτοκτονία με μαχαίρι. Ο Χορός τη συμβουλεύει να μην πιστέψει τον ξένο και να ρωτήσει τη μάντισσα Θεονόη για την τύχη του άνδρα της.

1.      Αναφέρεται για πρώτη φορά η ύπαρξη της ανύπαντρης κόρης της (στίχοι 320-321).

2.      Πρώτη αναφορά της σκέψης της αυτοκτονίας με αξιοπρεπή τρόπο: με μαχαίρι. Το μαχαίρι επανέρχεται στη συνέχεια αρκετές φορές στα λόγια της Ελένης. Παρόμοια επαναλαμβάνεται το θέμα του φονικού μαχαιριού και στο θεατρικό έργο «Ματωμένος γάμος» του Ισπανού Φ.Γκ. Λόρκα.

3.      Στίχοι 357-370: Δραματική οικονομία. Ο ποιητής φροντίζει να αδειάσει η σκηνή. Πρώτα η Ελένη και πίσω της ο Χορός θα μπουν στο παλάτι. Η αποχώρηση του Χορού, δηλαδή η μετάστασίς του, δεν συνηθιζόταν στο αρχαίο δράμα. Ο Χορός παρέμενε στην ορχήστρα σε όλη τη διάρκεια της παράστασης με τα νώτα στραμμένα στους θεατές όσο παρουσιάζονταν τα επικά-διαλογικά μέρη. Όταν έπαιρνε αυτός το λόγο, στρεφόταν προς τους θεατές.

4.      Ο Χορός, στο συγκεκριμένο δράμα, προχωρεί – τα νήματα κινεί, φυσικά, ο Ευριπίδης- σε άλλη μια καινοτομία: Παρεμβαίνει στην πλοκή συμβουλεύοντας την ηρωίδα και βγάζοντάς την, ουσιαστικά, από το αδιέξοδό της. Γενικά στο αρχαίο δράμα, ο Χορός αντιπροσώπευε μια συλλογική συνείδηση, τη «φωνή της κοινής λογικής», που δεν καθόριζε ούτε επηρέαζε τη δράση.

ΑΜΟΙΒΑΙΟ (372-436)

 Η Ελένη αγωνιά για τα νέα, ο Χορός την ενθαρρύνει, εκείνη ορκίζεται να αυτοκτονήσει αν ο Μενέλαος είναι νεκρός. Θρηνεί για τους νεκρούς του πολέμου, συγκρίνει την περίπτωσή της με άλλων θυμάτων του θεϊκού δόλου.

1.        Στίχοι 405-421: Αντιπολεμικός Ευριπίδης. Οι φοβερές συνέπειες του πολέμου, κάθε πολέμου, ακούγονται από το στόμα ενός από τα θύματά του. Οι Αθηναίοι θεατές σκέπτονται τη φρίκη του δικού τους πολέμου, της σικελικής εκστρατείας, κλαίνε τους δικούς τους νεκρούς.