ΕΝΟΤΗΤΑ 8η

 ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΟΔΥΣΣΕΑ ΚΑΙ ΚΑΛΥΨΩΣ. ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΧΕΔΙΑΣ (ε 165-310)

ΘΕΜΑΤΑ

1.         Πως ζούσε ο Οδυσσέας στην Ωγυγία.

2.         Ο άνδρας ο πολύτροπος – πολυμήχανος.

3.         Αθανασία και αιώνια νεότητα.

4.         Η κατασκευή της σχεδίας.

5.         Ταξίδι κάτω από τον έναστρο ουρανό.

ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ:

Σκηνή πρώτη (στίχοι 165-211)

Ενότητα πρώτη (στίχοι 165-175): Η ζωή του Οδυσσέα στην Ωγυγία

Αρχικά περιγράφονται τα αισθήματα του Οδυσσέα για τη νεράιδα (καμιά χαρά δεν του έδινε τώρα, το ΄κανε απ΄ ανάγκη, το ΄θελε εκείνη, εκείνος όχι.)

Ακολούθως περιγράφονται τα έντονα συναισθήματα που κατακλύζουν την ψυχή του ήρωα και αφορούν αυτούς που δεν έπαψε ποτέ να σκέφτεται και να νοσταλγεί.

Στίχοι 173-175: Ελάχιστα διαφοροποιημένη επαναλαμβάνεται η εικόνα που πρωτοπαρουσιάζει τον ήρωα στην Ωγυγία (όπως 93-95).

1η ερώτηση: Σε ποιες σκέψεις οδηγούμαστε για το ήθος του Οδυσσέα, διαβάζοντας αυτούς τους στίχους; Γνωρίζουμε πλέον ότι ζει, εδώ και οκτώ περίπου χρόνια, σε έναν παράδεισο. Είναι, όμως, ευτυχισμένος; Ξέχασε το νόστο του;

Ενότητα δεύτερη (στίχοι 176-187): Η Καλυψώ ανακοινώνει στον Οδυσσέα την απόφασή της να τον βοηθήσει να νοστήσει.

Η Καλυψώ αποσιωπά τη θεϊκή παρέμβαση και εντολή (Δίας, Ερμής) και παρουσιάζει την παροχή δυνατότητας αποχώρησης του ήρωα σαν δική της πρωτοβουλία. Πρόθυμα, μάλιστα, παραθέτει όλα όσα θα του εξασφαλίσουν ένα ασφαλές ταξίδι.

Στίχος 186: Προβάλλεται ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας της Οδύσσειας: Ο ήρωας –ένας θνητός- δεν γνωρίζει ούτε ότι οι θεοί τον ευνοούν ούτε ότι είναι προκαθορισμένη από τη μοίρα η επιτυχής επιστροφή του στην πατρίδα. Επομένως, όλα εξαρτώνται από αυτόν, από τη δική του θέληση και ικανότητα. Πρέπει να αγωνιστεί για να πετύχει το σκοπό του.

Ενότητα τρίτη (188-198): Η δυσπιστία του Οδυσσέα

Χαρακτηριστική αντίδραση του πολυμήχανου, έξυπνου ανδρός. Δεν πείθεται, δεν ενθουσιάζεται στο άκουσμα των λόγων της Καλυψώς, αν και περίμενε οκτώ περίπου χρόνια για να του επιτρέψει η νεράιδα να φύγει από το νησί της. Κυριαρχεί μέσα του πρώτα η λογική (ενεργοποιείται ο νους) και έπειτα το συναίσθημα.

2η ερώτηση: Ποιοι λόγοι εμποδίζουν τον Οδυσσέα να χαρεί με την ανακοίνωση της Καλυψώς; Θεωρείτε δικαιολογημένη τη δυσπιστία του;

3η ερώτηση: Ποιον τρόπο μηχανεύεται ο ήρωας για να βεβαιωθεί για την ειλικρίνεια των προθέσεων της μικρής θεάς;

Ενότητα τέταρτη (199-211): Ο όρκος της Καλυψώς.

4η ερώτηση: Ποια σημασία έχει ο όρκος για μας σήμερα;

 Στίχοι 207-211: Γιατί άραγε η νεράιδα προσπαθεί να πείσει τον Οδυσσέα ότι έχει καλές προθέσεις;

5η εργασία: Να εντοπίσετε τα πολιτισμικά στοιχεία, τις τυπικές εκφράσεις και τα σχήματα λόγου της σκηνής.

Σκηνή δεύτερη (στίχοι 212-251)

Διαλογική σκηνή με επιβράδυνση του χρόνου.

Ενότητα πρώτη (212-220): Δείπνο στη σπηλιά

Μία ξεχωριστή στιγμή στο έπος: Μια θεά κάθεται στο ίδιο τραπέζι με έναν θνητό και τρώνε.

6η εργασία: Να εντοπίσετε στοιχεία ανθρωπομορφισμού στην ενότητα.

Ενότητα δεύτερη (221-235): Η ύστατη προσπάθεια της Καλυψώς να κρατήσει τον Οδυσσέα κοντά της

7η ερώτηση: Ποια επιχειρήματα παραθέτει η Καλυψώ για να δελεάσει τον Οδυσσέα; Προσέξτε τα λόγια της. Τι του προτείνει, τι προοικονομεί για το νόστο του, τι προσφέρει στο θνητό ήρωά μας;

8η ερώτηση: Τι νομίζετε ότι θα επιλέξει ο Οδυσσέας και γιατί;

Ενότητα τρίτη (236-248): Η αρνητική απάντηση του Οδυσσέα

Ο Οδυσσέας, για τη στάση του σε αυτήν την ενότητα, χαρακτηρίζεται από τον Όμηρο πολύμητις, δηλαδή, άνθρωπος με ταχεία σκέψη, με εφευρετικό νου, ικανός να βρει λύση σε δύσκολες καταστάσεις.Προσέξτε την ευγένεια αλλά και τη διπλωματία, με την οποία απορρίπτει την πρόταση της θεάς. Δεν την προσβάλλει, ούτε την εξοργίζει.

Αμέσως μετά, όμως, δηλώνει με παρρησία (θάρρος) ότι θέλει να γυρίσει στην πατρίδα και τη θνητή γυναίκα του, χωρίς καθυστέρηση, και είναι έτοιμος να παλέψει με όλα τα στοιχεία της φύσης, αν χρειαστεί, για να το καταφέρει. Ας αναλογιστούμε τι σημαίνει η δήλωσή του: Διαλέγοντας την Πηνελόπη και τη φτωχική Ιθάκη, διαλέγει, στην ουσία, να ζήσει και ο ίδιος ζωή θνητού, να γεράσει και να πεθάνει. Η δύναμή του προκαλεί θαυμασμό και η στάση του αποτελεί  παράδειγμα για όλους τους ανθρώπους. Πόσο εύκολο είναι να επιλέξουμε όχι τον εύκολο δρόμο στη ζωή μας αλλά το σωστό, όσο δύσκολος κι αν είναι;  

 9η ερώτηση: Γιατί, κατά την άποψή σας, απαντά με αυτόν τον τρόπο ο Οδυσσέας;

10η εργασία: Σχολιάστε την επιλογή του Οδυσσέα.

Κορυφαία στιγμή του έπους: Ο θνητός Οδυσσέας αρνείται τα δώρα που του προσφέρει η θεά, την αθανασία και την αιώνια νεότητα. Δεν πρόκειται για ασήμαντα δώρα. Αλλά εκείνος ελεύθερα επιλέγει τη φθαρτή ζωή και το θάνατο. Στην αναμέτρηση του θείου με το ανθρώπινο, ο άνθρωπος αναδεικνύεται ανώτερος (ανθρωποκεντρισμός).

Ενότητα τέταρτη (249-251): Η τελευταία συνεύρεση

 Συμπύκνωση του χρόνου.

Πρόκειται για την τελευταία αναφορά στη σχέση των δύο προσώπων.

Σκηνή τρίτη (στίχοι 252-310)

10η εργασία: Να εντοπίσετε τυπικές εκφράσεις, σχήματα λόγου και πολιτισμικά στοιχεία στη σκηνή αυτήν.

Πλήθος πολιτισμικών στοιχείων (υλικός πολιτισμός: ενδυμασία, ναυπηγική τέχνη, ασφαλής ναυσιπλοϊα, επιστήμες: αστρονομία).

Ενότητα πρώτη (252-288): Η κατασκευή της σχεδίας

Από τον πρώτο στίχο, και άρα την επόμενη ημέρα, ο Οδυσσέας παρουσιάζεται κλεισμένος στον εαυτό του και αφοσιωμένος μόνον στην κατασκευή του πλοιαρίου που θα τον μεταφέρει πίσω στην πατρίδα.

Στίχοι 253- 256: Προσέξτε τις πληροφορίες για την ενδυμασία που δίνονται εδώ από τον ποιητή (πολιτισμικό στοιχείο:  υλικός πολιτισμός)

Η Καλυψώ βοηθά και καθοδηγεί τον Οδυσσέα σε κάθε στάδιο κατασκευής της σχεδίας.

Ο ήρωας εργάζεται ακατάπαυστα σιωπηλός. Γιατί άραγε;

Λεπτομερής περιγραφή των εργασιών. Γιατί; Ας σκεφτούμε το ακροατήριο του ραψωδού. Τους ενδιαφέρει ή τους ευχαριστεί αυτή η μεθοδική παρουσίαση;

Ενότητα δεύτερη (289-296): Ο απόπλους

Απουσιάζει παντελώς κάθε συναισθηματισμός.

Ερώτηση 11η: Ποιες σκέψεις θα κυριαρχούσαν μέσα σας κατά την ώρα του απόπλου, εάν ήσασταν ο Οδυσσέας ή η Καλυψώ;

Ενότητα τρίτη (297-310): Το ήσυχο ταξίδι

Συμπύκνωση του χρόνου.

Οι γνώσεις ναυσιπλοϊας και αστρονομίας που απαιτήθηκαν στο ταξίδι του Οδυσσέα.

ΔΥΟ ΥΠΕΡΟΧΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΚΑΙ ΤΟ ΘΕΜΑ ΜΑΣ

1.      Κ.Π.ΚΑΒΑΦΗ “Che fece… il gran rifiuto”

Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα

που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι

να πούνε. Φανερώνεται αμέσως όποιος τόχει

 έτοιμο μέσα του το Ναι, και λέγοντάς το πέρα

πηγαίνει στην τιμή και στην πεποίθησί του.

Ο αρνηθείς δεν μετανοιώνει. Aν ρωτιούνταν πάλι,

όχι θα ξαναέλεγε. Κι όμως τον καταβάλλει

εκείνο τ’ όχι — το σωστό —  εις όλην την ζωή του.

2.       Γ.ΣΕΦΕΡΗ «Πάνω σ΄ ένα ξένο στίχο»

Εὐτυχισμένος ποὺ ἔκανε τὸ ταξίδι τοῦ Ὀδυσσέα.

Εὐτυχισμένος ἂν στὸ ξεκίνημα,

ἔνιωθε γερὴ τὴν ἁρματωσιὰ μιᾶς ἀγάπης,

ἁπλωμένη μέσα στὸ κορμί του,

σὰν τὶς φλέβες ὅπου βουίζει τὸ αἷμα.

Μιᾶς ἀγάπης μὲ ἀκατέλυτο ρυθμό,

ἀκατανίκητης σάν τὴ μουσικὴ καὶ παντοτινῆς

γιατὶ γεννήθηκε ὅταν γεννηθήκαμε

καὶ σὰν πεθαίνουμε, ἂν πεθαίνει,

δὲν τὸ ξέρουμε οὔτε ἐμεῖς οὔτε ἄλλος κανείς.

Παρακαλῶ τὸ θεὸ νὰ μὲ συντρέξει νὰ πῶ,

σὲ μιὰ στιγμὴ μεγάλης εὐδαιμονίας, ποιὰ εἶναι αὐτὴ ἡ ἀγάπη·

κάθομαι κάποτε τριγυρισμένος ἀπὸ τὴν ξενιτιά,

κι ἀκούω τὸ μακρινὸ βούισμά της, σὰν τὸν ἀχὸ τῆς θάλασσας

ποὺ ἔσμιξε μὲ τὸ ἀνεξήγητο δρολάπι.

Καὶ παρουσιάζεται μπροστά μου, πάλι καὶ πάλι,

τὸ φάντασμα τοῦ Ὀδυσσέα,  μὲ μάτια κοκκινισμένα

ἀπὸ τοῦ κυμάτου τὴν ἁρμύρα

κι ἀπὸ τὸ μεστωμένο πόθο νὰ ξαναδεῖ τὸν καπνὸ

ποὺ βγαίνει ἀπὸ τὴ ζεστασιὰ τοῦ σπιτιοῦ του

καὶ τὸ σκυλί του ποὺ γέρασε προσμένοντας στὴ θύρα.

Στέκεται μεγάλος, ψιθυρίζοντας ἀνάμεσα στ᾿ ἀσπρισμένα του γένια,

λόγια τῆς γλώσσας μας,

ὅπως τὴ μιλοῦσαν πρὶν τρεῖς χιλιάδες χρόνια.

Ἁπλώνει μία παλάμη ροζιασμένη ἀπὸ τὰ σκοινιὰ καὶ τὸ δοιάκι,

μὲ δέρμα δουλεμένο ἀπὸ τὸ ξεροβόρι ἀπὸ τὴν κάψα κι ἀπὸ τὰ χιόνια.

Θἄ ῾λεγες πὼς θέλει νὰ διώξει τὸν ὑπεράνθρωπο Κύκλωπα

ποὺ βλέπει μ᾿ ἕνα μάτι, τὶς Σειρῆνες

ποὺ σὰν τὶς ἀκούσεις ξεχνᾶς, τὴ Σκύλλα καὶ τὴ Χάρυβδη

ἀπ᾿ ἀνάμεσό μας· τόσο περίπλοκα τέρατα,

ποὺ δὲν μᾶς ἀφήνουν νὰ στοχαστοῦμε πὼς ἦταν κι αὐτὸς ἕνας ἄνθρωπος

ποὺ πάλεψε μέσα στὸν κόσμο, μὲ τὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα.

Εἶναι ὁ μεγάλος Ὀδυσσέας· ἐκεῖνος ποὺ εἶπε νὰ γίνει τὸ ξύλινο ἄλογο

καὶ οἱ Ἀχαιοὶ κερδίσανε τὴν Τροία.

Φαντάζομαι πῶς ἔρχεται νὰ μ᾿ ἀρμηνέψει

πῶς νὰ φτιάξω κι ἐγὼ ἕνα ξύλινο ἄλογο

γιὰ νὰ κερδίσω τὴ δική μου Τροία.

Γιατὶ μιλᾶ ταπεινὰ καὶ μὲ γαλήνη, χωρὶς προσπάθεια,

λὲς μὲ γνωρίζει σὰν πατέρας

εἴτε σὰν κάτι γέρους θαλασσινούς, ποὺ ἀκουμπισμένοι στὰ δίχτυα τους,

τὴν ὥρα ποὺ χειμώνιαζε καὶ θύμωνε ὁ ἀγέρας,

μοῦ λέγανε, στὰ παιδικά μου χρόνια, τὸ τραγούδι τοῦ Ἐρωτόκριτου,

μὲ τὰ δάκρυα στὰ μάτια·

τότες ποὺ τρόμαζα μέσα στὸν ὕπνο μου

ἀκούγοντας τὴν ἀντίδικη μοίρα τῆς Ἀρετῆς

νὰ κατεβαίνει τὰ μαρμαρένια σκαλοπάτια.

Μοῦ λέει τὸ δύσκολο πόνο νὰ νιώθεις τὰ πανιὰ τοῦ καραβιοῦ σου

φουσκωμένα ἀπὸ τὴ θύμηση

καὶ τὴν ψυχή σου νὰ γίνεται τιμόνι.

Καὶ νἄ ῾σαι μόνος, σκοτεινὸς μέσα στὴ νύχτα

καὶ ἀκυβέρνητος σὰν τ᾿ ἄχερο στ᾿ ἁλώνι.

Τὴν πίκρα νὰ βλέπεις τοὺς συντρόφους σου καταποντισμένους

μέσα στὰ στοιχεῖα, σκορπισμένους: ἕναν-ἕναν.

Καὶ πόσο παράξενα ἀντρειεύεσαι μιλώντας μὲ τοὺς πεθαμένους,

ὅταν δὲ φτάνουν πιὰ οἱ ζωντανοὶ ποὺ σοῦ ἀπομέναν.

Μιλᾶ... βλέπω ἀκόμη τὰ χέρια του ποὺ ξέραν νὰ δοκιμάσουν

ἂν ἦταν καλὰ σκαλισμένη στὴν πλώρη ἡ γοργόνα

νὰ μοῦ χαρίζουν τὴν ἀκύμαντη γαλάζια θάλασσα

μέσα στὴν καρδιὰ τοῦ χειμῶνα.

ΕΝΟΤΗΤΑ 7η

Ο ΕΡΜΗΣ ΜΕΤΑΦΕΡΕΙ ΣΤΗΝ ΚΑΛΥΨΩ  ΤΗΝ ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΩΝ ΘΕΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΟΔΥΣΣΕΑ 

  (ε 1- 165)

ΘΕΜΑΤΑ

1.       Το δεύτερο συμβούλιο των  θεών

2.       Εφαρμογή του δεύτερου σκέλους του σχεδίου της Αθηνάς

3.       Ο Ερμής στην Ωγυγία.

4.       Ο ανθρωπομορφισμός των θεών.

5.       Η αγάπη της Καλυψώς.

ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ:

Σκηνή πρώτη (στίχοι 1-50)

Συγκρίνοντας τα δύο συμβούλια των θεών, διαπιστώνουμε ότι: α. πρωταγωνιστούν οι ίδιοι θεοί, β. επαναλαμβάνεται η απόφαση για το νόστο του ήρωα. Στο δεύτερο, όμως, ακούγονται και νέα στοιχεία: α. οι πολίτες της Ιθάκης κοντεύουν να ξεχάσουν το χαμένο βασιλιά τους και β. ο γιος του κινδυνεύει από τα δολοφονικά σχέδια των μνηστήρων.

Τα λόγια του Δία προοικονομούν όσα μέλλει να συμβούν στον ήρωα.

Η σκηνή είναι διαλογική.

 Το δεύτερο αυτό συμβούλιο επιβεβαιώνει την αξία του Οδυσσέα, με την τύχη του οποίου, άλλη μία φορά, ασχολούνται οι θεοί. Υπηρετούν τον άνθρωπο που υπήρξε καλός βασιλιάς, ικανός πολεμιστής, γλυκός πατέρας, που παραμένει προσηλωμένος στο νόστο του (και άρα στην πατρίδα, το λαό και την οικογένειά του).

Σκηνή δεύτερη (στίχοι 51-95)

Προετοιμασία του Ερμή, ανάλογη με αυτή της Αθηνάς (;), για να ταξιδέψει στο νησί της Καλυψώς.

Στίχοι 67-71: Η εικόνα που περιγράφεται από τον ποιητή έχει οπτική, ηχητική και οσφρητική διάσταση.

Στίχοι 72-82: Περιγράφεται ένα ειδυλλιακό τοπίο. Γιατί; Την απάντηση δίνει ο ίδιος ο ποιητής στους επόμενους στίχους (82-84): Σε αυτόν τον τόπο θα χαιρόταν να ζει οποιοσδήποτε θεός. Όχι, όμως ο Οδυσσέας  που, η τόση ομορφιά τον αφήνει αδιάφορο. Αυτός κλαίει και στενάζει αδιάκοπα, κοιτάζοντας το απέραντο πέλαγος που τον χωρίζει από τους αγαπημένους και την πατρίδα του (92-95).

1η Ερώτηση: Τι συμπεραίνουμε, από αυτά τα δεδομένα, για το χαρακτήρα του ήρωα;

Μέσα στο λόγο του ποιητή προβάλλει έντονη η αντίθεση ανάμεσα στη θεϊκή μακαριότητα (τρόπος ζωής της Καλυψώς) και τον ανθρώπινο πόνο (ο καημός  του Οδυσσέα για το νόστο του).

Σκηνή τρίτη (στίχοι 86-165)

2η ερώτηση: Να εντοπίσετε στοιχεία θεϊκού ανθρωπομορφισμού στη σκηνή αυτή.

Ο Ερμής ανακοινώνει στην Καλυψώ την εντολή του Δία αλλάζοντας την προς το αυστηρότερο. Παρουσιάζει τη φυγή του Οδυσσέα σαν μέρος της αναπόδραστης μοίρας του ήρωα. Παραλείπει, επίσης, τις λεπτομέρειες της πραγματοποίησης του νόστου του Οδυσσέα, αφήνοντας έτσι, στη μικρή θεά, την πρωτοβουλία  να σκεφτεί την κατασκευή της σχεδίας.

3η ερώτηση: Ποια αισθήματα τρέφει η Καλυψώ για τον Οδυσσέα (στίχοι 130-161);

ΕΠΙΠΑΡΟΔΟΣ και 2ο ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ (στίχοι 576-1219)

ΕΠΙΠΑΡΟΔΟΣ

Ο Χορός των γυναικών πληροφορήθηκε ότι ο Μενέλαος ζει και, ολόχαρος, εισέρχεται για δεύτερη φορά στην ορχήστρα για να ανακοινώσει τα ευχάριστα νέα.

Θέματα:

1.      Χαρμόσυνο κλίμα που πιθανότητα αποδίδεται από τα μέλη του Χορού με κινήσεις και κραυγές χαράς.

2.      Απανωτές άρσεις των δεδομένων που καθιστούσαν αδιέξοδη τη θέση της Ελένης ( …ο Μενέλαος δεν…, ….δεν τον…, …δεν έφτασεν…). Γεννιέται η ελπίδα.

2^ο ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ

1η σκηνή (στίχοι 588-658)  Ο ΜΕΝΕΛΑΟΣ ΣΥΝΑΝΤΑ ΕΝΑ … ΦΑΝΤΑΣΜΑ

Υποενότητες

Η Ελένη ανακοινώνει τα ευχάριστα νέα για τον άνδρα της. Τρόμος στη θέα του ζητιάνου. Εκείνος παραδέχεται την ομοιότητα, εκείνη αναγνωρίζει πρώτη το σύζυγο. Ο Μενέλαος, εγκλωβισμένος στην πλάνη, αρνείται το προφανές. Η ηρωίδα σε απόγνωση.

Θέματα:

 Στίχος 588: Πάλι ξανάρχομαι στον τάφο ετούτον. Η Ελένη επιστρέφει στο άσυλό της, τον τάφο του Πρωτέα, αποφασισμένη πλέον, μετά τα νέα που έλαβε από τη Θεονόη, να μην επιτρέψει στο Θεοκλύμενο να την αγγίξει. Αυτή τη φορά η ελπίδα να τη σώσει ο άντρας της είναι ουσιαστική. Αισθάνεται ότι είναι πολύ κοντά στη σωτηρία.

Στίχοι 590-600: Χαρά και σύγχυση. Λόγια και έργα που παραπέμπουν στα καμώματα ερωτευμένης νεαρής γυναίκας. Η Ελένη αποκαλύπτει μπροστά στους θεατές την ψυχή της. Μιλά τη γλώσσα της αγάπης. Αυτή η Ελένη, (τόσο ερωτευμένη με τον άνδρα της, τόσο πιστή) απέχει έτη φωτός από την Ελένη της Τροίας και του ομηρικού μύθου. Χαρακτηριστικότερος όλων ο στίχος Πότε θα ‘ρθείς, που τόσο λαχταρώ να σ’  αντικρίσω;

Τραγική ειρωνεία: στίχος 599. Αγνοεί ότι ο Μενέλαος βρίσκεται δίπλα της, κρυμμένος πίσω από τον τάφο του Πρωτέα.

Δραματική οικονομία: Η αμέλειά της να ρωτήσει αν θα σωθεί τελικά ο άνδρας της (από τον Θεοκλύμενο) εξυπηρετεί το σχέδιο του ποιητή για τη συνέχεια της πλοκής (δυσκολία αναγνώρισης και τεχνητή επιβράδυνση).

Πολλές σκηνοθετικές οδηγίες (τρυφερά λόγια, «Αα, ποιος είναι αυτός;…», «..με όψη αγριεμένη…», «…με κυνηγά…», «…μ’  εμποδίζει να πάω …», κ.λ.π.)

Στίχοι 602-658: Τεχνητή επιβράδυνση. Η πολυαναμενόμενη αναγνώριση των συζύγων καθυστερεί εσκεμμένα από τον ποιητή. Έτσι η αγωνία κορυφώνεται.

Στίχος 616: Η «φορεσιά» του ξένου οδηγεί την Ελένη στην ιδέα του κακού. Η αντίθεση είναι vs φαίνεσθαι καθορίζει την εξέλιξη του δράματος.  Πώς συμβαίνει αυτό;

Στίχος 622: Η κραυγή της αναγνώρισης.

 Η Ελένη αναγνωρίζει πρώτη το Μενέλαο κάτω απ’ τα κουρέλια. Γιατί, κατά την άποψή σας, ξεπερνά τόσο γρήγορα το εμπόδιο του φορέματος;

 Εκείνος, εγκλωβισμένος στην πλάνη του, παρατηρεί την φοβερή ομοιότητα, αλλά δεν προχωρεί ούτε βήμα παραπέρα. Είναι τελικά αφελής ή δικαιολογείται η προσκόλλησή του αυτή στα φαινόμενα; Ποια στάση θα κρατούσε οποιοσδήποτε λογικός άνθρωπος στη θέση του;

 Στιχομυθία: Απόλυτα δικαιολογημένη διότι η ένταση έχει ανέβει κατακόρυφα, οι δύο ήρωες κυνηγούν ο ένας τον άλλον ενώ ταυτόχρονα προσπαθούν να καταλάβουν τι συμβαίνει. Οι ερωτήσεις πέφτουν βροχή. Η Ελένη προσπαθεί να πείσει τον άνδρα της ότι αυτή είναι η πραγματική γυναίκα του και η άλλη ένα είδωλο. Ο Μενέλαος, λογικά σκεπτόμενος, δεν αποδέχεται μια τέτοια υπερφυσική αλήθεια.

Τραγική ειρωνεία: Στίχοι 621, 625, 631, 637, 639, 643. Γενικά, στα λόγια του Μενέλαου ως το στίχο 643 υπάρχει τραγική ειρωνεία, αφού εμμένει σε μια επιφανειακή ομοιότητα της γυναίκας μπροστά του με τη σύζυγό του. Αρνείται την αλήθεια που γνωρίζουν οι θεατές.

Στίχοι 644-652: Η έννοια του ειδώλου παρουσιάζεται και επανέρχεται εξαντλητικά από τον ποιητή.

Στίχος 655: Ο Μενέλαος αρνείται να δεχτεί πως ο πόλεμος στην Τροία ήταν μάταιος. Τι σημαίνει για έναν πολεμιστή η ακύρωση του αγώνα του, η αποκάλυψη ότι ξόδεψε πολλά χρόνια απ’  τη ζωή του πολεμώντας, ότι σκότωσε αθώους, ότι κατέστρεψε χώρες, έχασε συντρόφους αγαπημένους, γιατί τον εξαπάτησαν και τον έσυραν σε έναν πόλεμο χωρίς σκοπό;

Με τα τελευταία λόγια της Ελένης (στίχοι 656-658) η ατμόσφαιρα βαραίνει. Οι θεατές θλίβονται για το αδιέξοδο και αδημονούν για τη συνέχεια.

Α΄ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ (ΣΤΙΧΟΙ 437-575)

1η σκηνή (στίχοι 437-494)       ΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΜΕΝΕΛΑΟΥ

Υποενότητες

Κατάρα στους προγόνους, ηγέτης σε ένα μεγάλο πόλεμο, οι περιπέτειες της επιστροφής του ήρωα στην πατρίδα, το ναυάγιο, ξένος σε άγνωστη χώρα, βασιλιάς ντυμένος με κουρέλια,  η ανάγκη οδηγεί τον ήρωα στο ανάκτορο.

Θέματα:

1.    Αυτοσύσταση του ήρωα.

2.    Η κατάρα που ξεστομίζει δηλώνει την πίκρα και την απογοήτευση για τη ζωή που έζησε ως τώρα. Το ίδιο και ο στίχος 465.

3.    Νοσταλγία για την πατρίδα (στίχοι 457-464).

    Τα παλιά και τα νέα βάσανα.

    Οι φοβερές συνέπειες του πολέμου (στίχοι 450-458). Έμμεση αναφορά στους νεκρούς της σικελικής εκστρατείας.

    Σκηνοθετικές, ενδυματολογικές οδηγίες (εμφάνιση ζητιάνου, στάση σώματος, έκφραση εντονότατων συναισθημάτων, περιγραφή του ανακτόρου, κ.λ.π.).

     Το ήθος του Μενέλαου (Λεξικό όρων της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, σελίδες 143, Ιστορία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, σελίδα 74).

    Τραγική ειρωνεία: Θεωρεί ότι έχει και φροντίζει τη γυναίκα του, που πήρε πίσω, όταν κατέλυσαν οι Αχαιοί την Τροία. Οι θεατές, όμως, γνωρίζουν ότι αυτή που έχει μαζί του είναι ένα είδωλο, αιθέρας και ίσκιος. Τους το αποκάλυψε η πραγματική Ελένη, στον Πρόλογο.

    Ο ποιητής  συνηθίζει να ενδύει τους ήρωές του με ράκη (κουρέλια). Έτσι, προσανατολίζει το δράμα προς το ρεαλισμό, ενοχλεί – όπως έκανε  συχνά- τους άρχοντες,   και πριμοδοτεί το λαϊκό αίσθημα. Παρουσιάζει ένα θέαμα που ποτέ πριν δεν παρουσιάστηκε στους δραματικούς αγώνες. Οι θεατές αιφνιδιάζονται και, σίγουρα, θορυβούν.

     Η τραγική μοίρα του Μενέλαου (στοιχεία που καθιστούν τραγικό ένα πρόσωπο: Λεξικό όρων της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, σελίδα 144).

     Άλλος ένας νικητής – νικημένος Έλληνας. Ναυαγός (σαν τον Οδυσσέα), ρακένδυτος, επαίτης (ζητιάνος), ταλαιπωρημένος, ανέστιος (χωρίς σπίτι), πλάνης (περιπλανώμενος), ενδεής πάντων [έχει ανάγκη, στερείται ό,τι χρειάζεται κανείς για να επιβιώσει (στίχοι 477-481)],  εκπεσών (από βασιλιάς εξέπεσε σε κουρελή ζητιάνο). Στίχοι που συγκλονίζουν τους θεατές και εγείρουν μέσα τους τον αριστοτελικό έλεον και φόβον.

    Αντίθεση είναι vs φαίνεσθαι (ο βασιλιάς Μενέλαος εμφανίζεται σαν ζητιάνος).

    Στίχοι 474-476: Στοιχείο της διανοίας της τραγωδίας (Λεξικό όρων της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, σελίδες 142).

    Εργασία: Ποιες ελπίδες γεννά η εμφάνιση του Μενέλαου και πώς περιπλέκεται η κατάσταση; Τι αισθάνονται οι θεατές βλέποντας και ακούγοντας τον ήρωα;

2η σκηνή (στίχοι 495-541)          ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΜΕΝΕΛΑΟΥ – ΓΕΡΟΝΤΙΣΣΑΣ

Υποενότητες

Ο Μενέλαος ζητά φιλοξενία αλλά αποπέμπεται από τη γερόντισσα-φύλακα. Πληροφορίες για τον τόπο, τους κυβερνώντες και την Ελένη. Η γερόντισσα αιτιολογεί τη στάση της.

Θέματα:

    Το πρόσωπο που εμφανίζεται στη σκηνή αιφνιδιάζει τους θεατές. Πρόκειται για μιαν ασήμαντη γριούλα που δεν αναφέρεται ούτε το όνομά της.

     Για λόγους δραματικής οικονομίας, η Γερόντισσα δεν επιμένει να μάθει την ταυτότητα του ξένου. Αρκείται στο γεγονός ότι είναι  Έλληνας.

    Γυναίκα φύλακας με εξαίρετο ήθος. Τι θα συνέβαινε αν θυρωρός ήταν άνδρας;

    Κωμικά ή δήθεν κωμικά στοιχεία; Οι θεατές γελούν ή θλίβονται;

    Η τραγικότητα του βασιλιά αυξάνει: Μια γριά υπηρέτρια τον διώχνει κακήν κακώς από το φυσικό του χώρο, ένα παλάτι.

    Διάλογος που εξελίσσεται σε στιχομυθία, λόγω της αυξημένης έντασης, της συμπλοκής των προσώπων. Κορυφώνεται το ενδιαφέρον των  θεατών με το γοργό λόγο.

    Σκηνοθετικές οδηγίες ( κράτημα από το χέρι, κλάμα Μενέλαου, κ.λ.π., αποστροφή προς τους θεατές π.χ. στο στίχο 533).

    Προοικονομία του κακού βασιλιά που διώκει κάθε  Έλληνα.

     Πληροφορίες για την Ελένη που προωθούν τη δράση.

    Αντίθεση είναι vs φαίνεσθαι (η Γερόντισσα αποπαίρνει και περιγελά αλλά, κατά βάθος,  συμπαθεί  τους Έλληνες).

    Τραγική ειρωνεία: στίχος 527. Ο ήρωας υποβάλλει το πιο αθώο ερώτημα αλλά η απάντηση είναι ότι αυτός ακριβώς φταίει που ο αιγύπτιος βασιλιάς σκοτώνει τους Έλληνες που φτάνουν στην Αίγυπτο. Οι θεατές το γνωρίζουν από τον Πρόλογο.

    Ο ναυαγός επικαλείται τους κανόνες φιλοξενίας που περιμένει να ισχύουν και στον ξένο τόπο αλλά η γερόντισσα τον βεβαιώνει ότι θα του προσφέρουν δώρο, ως φιλοξενούμενο, το θάνατο (στίχοι 506, 538-539). Οι αρχαίοι θεατές δεν εκπλήσσονται αφού πιστεύουν πως πας μη Έλλην βάρβαρος εστί.

    Αν βρισκόσασταν εσείς στη θέση της Γερόντισσας, ποια θα ήταν η στάση σας απέναντί του;

3η σκηνή (στίχοι 542-575)      ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΜΕΝΕΛΑΟΥ

Υποενότητες

Ο Μενέλαος προσπαθεί να εξηγήσει τα ανεξήγητα. Αποφασίζει να επιμείνει στο αίτημά του και να κρυφτεί μέχρι να βεβαιωθεί για το ποιόν του βασιλιά.

Θέματα:

    Ο ηθοποιός ολομόναχος στη σκηνή. Η δυσκολία του μονόλογου: Να κρατήσει αδιάλειπτα ο ερμηνευτής πάνω του την προσοχή των θεατών.

    Ο ήρωας αδυνατεί να κατανοήσει τις πληροφορίες που έλαβε. Η σύγχυσή του δηλώνεται με τις αλλεπάλληλες ερωτήσεις- απορίες.

    Το παιχνίδι των θεών με τις ζωές των ανθρώπων. Η αδυναμία του ανθρώπινου νου να συλλάβει, να κατανοήσει το εύρος της θεϊκής παρέμβασης-αυθαιρεσίας.

    Τραγική ειρωνεία: στίχοι 561-562. Φυσιολογικά δεν μπορεί να φανταστεί ότι, μόλις ακούσει ο βασιλιάς το όνομά του, θα τον σκοτώσει. Οι θεατές, όμως, το γνωρίζουν.

    Ο ήρωας προσπαθώντας να εξηγήσει τα ανεξήγητα καταλήγει γρήγορα σε αδιέξοδο. Με αφέλεια και απλοϊκότητα χρεώνει τα πάντα σε συμπτώσεις. Τι θα έκαναν οι μαθητές αν βρισκόταν στη θέση του; Υπολογίστε τα δεδομένα που τον οδηγούν στη συγκεκριμένη στάση.

    Κωμικά στοιχεία; Πώς αντιδρούν οι θεατές παρακολουθώντας τον απλοϊκό συνειρμό του ήρωα; Αισθάνονται, άραγε, έλεον και φόβον;

    “miles gloriosus” (ένδοξος στρατιώτης) ή ανθρωπάκος (να κρυφτεί και να πράξει ανάλογα με ό, τι προκύψει); Στοιχεία ήθους του ήρωα.

    Προσοχή στο σχόλιο της J. de Romilly της σελίδας 47 του βιβλίου. Ο Ευριπίδης, πρώτος από τους τραγικούς, στήνει μπροστά στον ανυποψίαστο θεατή έναν καθημερινό άνθρωπο, χωρίς καλλωπισμούς και ηρωισμούς. Είναι ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας και κάθε θεατής μπορεί να φανταστεί τον εαυτό του στη θέση του. Η σοφιστική σαν στάση, αλλά και η απομυθοποίηση, στα χρόνια του ποιητή, των ειδώλων (π.χ. του πολιτικού Αλκιβιάδη που πρόδωσε την πατρίδα, αφού πρώτα την ενέπλεξε σε έναν καταστροφικό πόλεμο) μαρτυρούν την κρίση αξιών που βιώνει ο αθηναϊκός κόσμος. Ο ποιητής ανταποκρίνεται στα νέα δεδομένα και παρουσιάζει στο δράμα του τους βασιλιάδες εξίσου αδύναμους και άβουλους με τους απλούς ανθρώπους (τους απομυθοποιεί).

    Στίχος 575: Η πιο μεγάλη δύναμη ‘ναι η ανάγκη. Να σχολιαστεί η διαχρονικότητα της άποψης. (Διάνοια της αρχαίας τραγωδίας, Λεξικό όρων της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, σελίδες 142).